کتواسیدوز دیابتی یا DKA یکی از عوارض جدی دیابت در سگ و گربه است. این
وضعیت زمانی شکل میگیرد که کمبود مؤثر انسولین باعث شود بدن به جای استفاده
مناسب از گلوکز، چربی را با سرعت بالا تجزیه کند و کتونهای اسیدی بسازد.
استفراغ، بیاشتهایی، ضعف، کمآبی و تنفس غیرعادی میتوانند طی مدت کوتاه شدید
شوند. DKA نیازمند مراجعه فوری به بیمارستان دامپزشکی شبانهروزی
کرج و معمولاً بستری است.
بعضی حیوانات پیشتر دیابت داشتهاند و بعضی نخستین بار با DKA تشخیص داده
میشوند. قطع انسولین تنها علت نیست؛ عفونت، پانکراتیت، بیماری کلیه، مشکلات
هورمونی، داروها یا کاهش اشتها میتوانند نیاز بدن به انسولین را تغییر
دهند. پیدا کردن و درمان عامل محرک بخش اصلی مدیریت است.
DKA چگونه ایجاد میشود؟
وقتی انسولین کافی نیست یا بدن به آن پاسخ مناسب نمیدهد، گلوکز در خون
بالا میرود اما سلولها انرژی قابلاستفاده دریافت نمیکنند. کبد چربی را به
کتون تبدیل میکند. تجمع کتونها، کاهش آب بدن از راه ادرار، از دست رفتن
الکترولیتها و تولید اسید در نهایت تعادل داخلی بدن را مختل میکنند.
قند بالا به تنهایی برابر DKA نیست. برای تشخیص، وجود دیابت یا
هایپرگلیسمی، کتون و اسیدوز در کنار وضعیت بالینی ارزیابی میشود. گربهها
ممکن است به دلیل استرس در بیمارستان قند موقتاً بالا داشته باشند؛ بنابراین
تفسیر باید جامع باشد. این پیچیدگی یکی از دلایل نیاز به بیمارستان
دامپزشکی کرج مجهز به آزمایش و پایش است.
علائم هشدار
پرنوشی و پرادراری، کاهش وزن با وجود اشتها و گرسنگی میتوانند از
نشانههای دیابت کنترلنشده باشند. با پیشرفت به DKA، اشتها کاهش مییابد،
استفراغ و بیحالی ایجاد میشود و حیوان ممکن است آب را هم نگه ندارد. کمآبی،
ضعف، تنفس عمیق یا سریع، بوی غیرعادی نفس، درد شکم و کاهش هوشیاری علائم
جدیترند.
در گربهها، پنهانشدن، بیمیلی کامل به غذا، ضعف اندامهای عقب یا ژولیدگی
مو ممکن است جلب توجه کند. در سگها، کدرشدن عدسی و عفونتهای تکراری
میتوانند سابقه دیابت را مطرح کنند. اما در وضعیت حاد، اولویت با تنفس،
گردش خون و سطح هوشیاری است؛ نه بررسی طولانی علائم در خانه.
چه زمانی باید فوراً مراجعه
کرد؟
حیوان دیابتی که استفراغ میکند، غذا نمیخورد، بسیار بیحال شده یا تنفس
غیرعادی دارد باید همان روز ارزیابی شود. ناتوانی در ایستادن، بیهوشی،
تشنج، استفراغ مکرر، لثههای رنگپریده یا خشک، سردی اندامها و کاهش ادرار
دلایل انتقال فوری به بیمارستان دامپزشکی شبانهروزی کرج
هستند.
اگر قند بالا است اما حیوان سرحال و بدون علامت است، برنامه پیگیری باید
با دامپزشک انجام شود؛ دوز اضافی و خودسرانه انسولین میتواند افت قند ایجاد
کند. اگر قند پایین و حیوان لرزان یا گیج است، راهنمای افت
قند خون سگ و گربه را پس از انتشار بخوانید، اما مراجعه را عقب
نیندازید.
در خانه چه کارهایی خطرناک
است؟
انسولین اضافه برای پایینآوردن سریع قند نزنید. نوع و دوز انسولینهای
مختلف یکسان نیست و اثر دوزهای رویهمافتاده قابلپیشبینی نیست. اگر حیوان
غذا نخورده، بدون برنامه قبلی دامپزشک درباره دوز تصمیم نگیرید. از داروهای
انسانی ضدتهوع، محلولهای الکترولیتی شیرین یا درمان گیاهی نیز استفاده
نکنید.
حیوانی که استفراغ میکند را مجبور به آب یا غذا نکنید. اگر هوشیاری کاهش
یافته، هیچ چیز داخل دهان نگذارید. نام انسولین، سرنگ، زمان و مقدار آخرین
دوز، نتایج قند، داروها و سابقه غذا را همراه ببرید. اگر دستگاه یا حسگر
قند دارید، نمودار و زمانها را نشان دهید، اما اجازه ندهید جمعآوری اطلاعات
انتقال را به تأخیر بیندازد.
ارزیابی در بیمارستان
تریاژ با بررسی راه هوایی، تنفس، گردش خون، دما، درد و سطح هوشیاری شروع
میشود. قند، کتون و الکترولیتها بهسرعت اندازهگیری میشوند. آزمایش خون
کامل، بیوشیمی، گاز خون یا شاخصهای اسید و باز، فسفر، منیزیم و آزمایش
ادرار برای تعیین شدت و برنامه درمان کمک میکنند.
عفونت ادراری، پانکراتیت، بیماری کلیه و سایر عاملهای محرک باید جستوجو
شوند. بسته به علائم، کشت ادرار، رادیوگرافی یا سونوگرافی درخواست میشود.
دسترسی به بخش
سونوگرافی و آزمایشهای مکرر از معیارهای کاربردی انتخاب بهترین
بیمارستان دامپزشکی کرج برای DKA است.
درمان مرحلهبهمرحله
مایعدرمانی برای اصلاح کمآبی و بهبود گردش خون اهمیت دارد، اما نوع و
سرعت آن با وضعیت قلب، کلیه، سدیم و شدت شوک تنظیم میشود. انسولین با
برنامه کنترلشده برای توقف تولید کتون و استفاده از گلوکز تجویز میگردد.
هدف فقط رساندن سریع قند به محدوده طبیعی نیست؛ تولید کتون باید متوقف و
اختلالات بدن با ایمنی اصلاح شوند.
با شروع انسولین، پتاسیم و فسفر میتوانند وارد سلول شوند و مقدار خونی
آنها کاهش یابد. افت شدید این الکترولیتها ممکن است ضعف، مشکلات عضلانی،
همولیز یا اختلال تنفسی ایجاد کند. به همین دلیل، پایش و جایگزینی حسابشده
ضروری است. قند، کتون، الکترولیت، تنفس، هوشیاری، وزن و خروجی ادرار در
بیمارستان دامپزشکی کرج بهصورت سریالی بررسی میشوند.
داروی ضدتهوع، کنترل درد، حمایت تغذیهای و درمان عفونت یا پانکراتیت بر
اساس یافتهها اضافه میشوند. بیکربنات برای همه بیماران کاربرد روتین ندارد
و فقط در شرایط منتخب مطرح است. سرعت اصلاح اختلالات باید کنترلشده باشد؛
تغییرات بسیار سریع نیز خطر دارند.
ارتباط DKA با پانکراتیت
پانکراتیت میتواند کنترل قند را دشوار کند و DKA نیز با التهاب و
بیاشتهایی همراه است. در سگ یا گربه دیابتی که استفراغ و درد شکم دارد، هر
دو وضعیت بررسی میشوند. مقاله پانکراتیت
حاد سگ و گربه پس از انتشار، علائم و روند تشخیص آن را کاملتر توضیح
میدهد.
وجود بیماری همراه معمولاً مدت بستری و پیچیدگی درمان را افزایش میدهد.
طبیعیشدن قند به معنی حل کامل DKA نیست؛ کتونها، اسیدوز، اشتها و وضعیت
عمومی نیز باید بهتر شوند. معیار ترخیص را تیم درمان بر اساس مجموعه دادهها
تعیین میکند.
پس از پایدارشدن چه میشود؟
وقتی حیوان آب بدن مناسب، اشتهای قابلقبول و وضعیت الکترولیتی پایدار
پیدا کرد، برنامه انسولین زیرجلدی تنظیم میشود. صاحب حیوان باید روش
اندازهگیری دوز، نگهداری انسولین، زمان غذا، نشانههای افت و افزایش قند و
زمان تماس را یاد بگیرد. استفاده از سرنگ ناسازگار با غلظت انسولین میتواند
خطای جدی ایجاد کند.
پیگیری در روزها و هفتههای بعد برای تنظیم دوز ضروری است. وزن، آب
خوردن، ادرار، اشتها و قندهای ثبتشده تصویر بهتری از کنترل میدهند. تغییر
رژیم یا دوز بدون هماهنگی توصیه نمیشود. هدف درمان، کیفیت زندگی مناسب و
کاهش علائم است، نه دنبالکردن وسواسگونه یک عدد منفرد.
پیشگیری از عود
دوز هر تزریق را بلافاصله ثبت کنید تا دو نفر ناخواسته انسولین نزنند.
وعدهها و تزریقها را منظم نگه دارید و برای روزهای بیماری، استفراغ یا کاهش
اشتها دستور مکتوب از دامپزشک داشته باشید. انسولین را طبق توصیه سازنده
نگهداری کنید و تاریخ بازشدن آن را یادداشت کنید.
عفونت دندان، ادرار، پوست و بیماریهای التهابی میتوانند کنترل دیابت را
مختل کنند. معاینات دورهای و رسیدگی زودهنگام به علائم اهمیت دارند. در
حیوان دیابتی، مراجعه سریع به یک بیمارستان دامپزشکی شبانهروزی
کرج هنگام بیاشتهایی یا استفراغ میتواند از پیشرفت بحران جلوگیری
کند.
پرسشهای رایج
آیا نوار کتون ادرار
برای تشخیص کافی است؟
خیر. نتیجه باید با قند، علائم، وضعیت آب بدن و اسید و باز تفسیر شود.
بعضی روشهای سنجش همه انواع کتون را یکسان نشان نمیدهند.
DKA در چند ساعت درمان میشود؟
مدت بستری به شدت، الکترولیتها و بیماری محرک وابسته است و ممکن است چند
روز طول بکشد. عجله برای طبیعیکردن عدد قند جای درمان کامل را نمیگیرد.
آیا بعد از DKA دیابت از بین
میرود؟
در سگها معمولاً نیاز به انسولین ادامه دارد. بعضی گربهها در شرایط خاص
امکان بهبود کنترل یا رمیسیون دارند، اما این موضوع قابلتضمین نیست و به
پیگیری دقیق نیاز دارد.
منابع علمی
- 2025
iCatCare Consensus Guidelines on Diabetes in Cats - MSD
Veterinary Manual: Diabetes Mellitus in Dogs and Cats - AAHA:
Diabetic Ketoacidosis in Cats
جمعبندی
کتواسیدوز دیابتی ترکیبی از کمبود مؤثر انسولین، تولید کتون، کمآبی و
اختلال الکترولیت و اسید و باز است. درمان خانگی یا تزریق دوز اضافه
انسولین میتواند خطرناک باشد. حیوان دیابتیِ بیاشتها، استفراغکننده یا بیحال
باید سریع ارزیابی شود. درمان موفق به مایعدرمانی دقیق، انسولین کنترلشده،
آزمایشهای تکراری و درمان عامل محرک نیاز دارد؛ امکاناتی که معیار انتخاب
بهترین بیمارستان دامپزشکی کرج برای این اورژانس محسوب
میشوند.