آسیب حاد کلیه یا AKI به کاهش ناگهانی عملکرد کلیهها گفته میشود و
میتواند طی چند ساعت تا چند روز شکل بگیرد. استفراغ، بیاشتهایی، ضعف، تغییر
میزان ادرار و بوی غیرعادی دهان از نشانههای احتمالیاند، اما بعضی حیوانات
در شروع بیماری فقط کمی بیحال به نظر میرسند. مراجعه زودهنگام به
بیمارستان دامپزشکی شبانهروزی کرج مهم است، زیرا بخشی از
آسیب کلیوی در صورت شناسایی و درمان سریع میتواند برگشتپذیر باشد.
کلیه فقط «ادرار تولید نمیکند». تنظیم آب و الکترولیتها، دفع مواد زائد،
کنترل تعادل اسید و باز، کمک به تنظیم فشار خون و تولید بعضی هورمونها نیز
به عملکرد آن وابسته است. وقتی عملکرد کلیه ناگهان افت میکند، اختلالات
پتاسیم، اسیدیته خون، آب بدن و فشار خون ممکن است در زمانی کوتاه خطرناک
شوند.
تفاوت آسیب حاد کلیه با
بیماری مزمن کلیه
در بیماری مزمن کلیه، کاهش عملکرد معمولاً طی ماهها یا سالها پیش میرود و
ممکن است با کاهش وزن، پرنوشی و پرادراری طولانی همراه باشد. در AKI، شروع
علائم سریعتر است و حیوانی که ظاهراً تا چند روز قبل طبیعی بوده، ناگهان
بدحال میشود. با این حال، گاهی آسیب حاد روی بیماری مزمن قبلی سوار میشود و
تفکیک آنها به شرححال، معاینه، آزمایشهای متوالی و تصویربرداری نیاز
دارد.
فقط عدد کراتینین برای تشخیص کافی نیست. میزان ادرار، تغییرات روزانه
آزمایش، وضعیت آب بدن، فشار خون، وزن مخصوص ادرار و یافتههای سونوگرافی
باید کنار هم دیده شوند. بنابراین هنگام انتخاب بیمارستان دامپزشکی
کرج برای حیوان مشکوک به AKI، امکان پایش مداوم و آزمایشهای
تکراری اهمیت ویژه دارد.
علتهای شایع آسیب حاد کلیه
کاهش شدید جریان خون به کلیه در اثر کمآبی، شوک، خونریزی یا افت فشار
میتواند آغازگر آسیب باشد. سموم و داروها نیز علت مهماند؛ از جمله ضدیخ،
بعضی داروهای انسانی، کشمش و انگور در سگها و گیاه سوسن در گربهها.
عفونتها، انسداد مسیر ادرار، التهاب کلیه، گرمازدگی و بعضی بیماریهای
سیستمیک نیز مطرح هستند.
این فهرست به معنی آن نیست که هر تماس حتماً به نارسایی کلیه میانجامد؛
اما بعضی مواجههها حتی پیش از بروز علامت نیازمند اقدام فوریاند. اگر
احتمال خوردن دارو یا ماده سمی وجود دارد، برای راهنمای اقدام به مقاله مسمومیت سگ و
گربه مراجعه و همزمان با مرکز درمانی تماس بگیرید.
چه علائمی باید جدی گرفته
شوند؟
بیاشتهایی، تهوع، استفراغ، اسهال، ضعف، خوابآلودگی، کمآبی، درد شکم یا
پهلو و بوی آمونیاکی دهان ممکن است دیده شوند. حجم ادرار میتواند کم، قطع
یا حتی در بعضی مراحل زیاد شود؛ بنابراین وجود ادرار، آسیب کلیوی را رد
نمیکند. زخمهای دهان، لرزش، گیجی، تشنج و مشکل تنفسی معمولاً نشانه بیماری
پیشرفتهتر یا اختلالات همراهاند.
کمشدن یا قطع ادرار، استفراغ مکرر، ناتوانی در ایستادن، افت هوشیاری،
ورم، تنفس سخت یا سابقه تماس با ضدیخ، انگور، کشمش، سوسن یا داروی انسانی،
دلایل مراجعه فوری به بیمارستان دامپزشکی شبانهروزی کرج
هستند. در گربه نر باید انسداد مجرای ادرار نیز فوراً بررسی شود؛ مقاله بند
آمدن ادرار گربه نر علائم اختصاصی آن را توضیح میدهد.
در خانه چه کار کنیم و چه کار
نکنیم؟
حیوان را به نوشیدن حجم زیاد آب مجبور نکنید و بدون ارزیابی دامپزشک سرم
زیرپوستی نزنید. حیوانی که ادرار نمیکند یا بیماری قلبی دارد ممکن است با
دریافت نامتناسب مایع بدتر شود. داروی انسانی، گیاهی، مدر یا مسکن ندهید.
ایجاد استفراغ نیز در همه مسمومیتها ایمن نیست و باید فقط با راهنمایی
حرفهای انجام شود.
نام ماده یا داروی احتمالی، زمان تماس، مقدار تقریبی و وزن حیوان را ثبت
کنید. بسته ماده، عکس گیاه یا نسخه دارویی را همراه ببرید. اگر حیوان
استفراغ میکند، به پهلو یا قفسهای امن منتقلش کنید و سر را در وضعیت طبیعی
نگه دارید. زمان در برخی مسمومیتهای کلیوی تعیینکننده است؛ منتظر تغییر رنگ
ادرار یا بدحالی شدید نمانید.
تریاژ در بیمارستان چگونه است؟
در تریاژ، راه هوایی، تنفس، گردش خون، سطح هوشیاری، دما و وضعیت آب بدن
ارزیابی میشوند. سپس نمونه خون و ادرار برای بررسی کراتینین، اوره،
الکترولیتها، قند، فسفر، اسید و باز، سلولهای خون و نشانههای عفونت یا سموم
گرفته میشود. فشار خون و وزن بدن نیز برای تصمیم مایعدرمانی و پایش اهمیت
دارند.
سونوگرافی و رادیوگرافی میتوانند انسداد، سنگ، تغییرات کلیه یا مشکلات
شکمی را نشان دهند. برای بعضی بیماران کشت ادرار، آزمایشهای عفونی یا سنجش
نشانگرهای تکمیلی لازم است. وجود بخش
رادیولوژی و سونوگرافی در دسترس، در انتخاب بهترین بیمارستان
دامپزشکی کرج برای این وضعیت مهم است.
نقش اندازهگیری ادرار
میزان ادرار اطلاعاتی فراتر از یک بار خیسکردن پد یا خاک میدهد. در
بیمار بستری، ثبت دقیق ورودی و خروجی مایعات کمک میکند مشخص شود کلیه به
درمان پاسخ میدهد یا خطر تجمع مایع وجود دارد. کاهش شدید ادرار با وجود
اصلاح کمآبی میتواند نشانه آسیب جدیتر باشد.
گاهی برای اندازهگیری دقیق، سوند ادراری با شرایط استریل و پایش منظم
استفاده میشود. این کار برای همه بیماران ضروری نیست و خود میتواند خطر
عفونت داشته باشد؛ بنابراین تصمیم آن بر اساس فایده و ریسک گرفته میشود.
پایش وزن، تعداد تنفس و صداهای ریه در کنار ادرار به جلوگیری از اضافهبار
مایع کمک میکند.
درمان آسیب حاد کلیه
درمان به علت و مرحله بیماری بستگی دارد. اصلاح کمآبی و اختلال گردش خون
با مایعات حسابشده، قطع عامل آسیبزا، درمان تهوع و درد، کنترل الکترولیت و
اسیدیته و حمایت تغذیهای از اصول رایجاند. در مسمومیتهای خاص ممکن است
درمان اختصاصی یا پاکسازی زودهنگام لازم باشد. عفونت نیز پس از نمونهگیری
مناسب و بر اساس شواهد درمان میشود.
مایع بیشتر همیشه بهتر نیست. پس از جبران کمآبی، میزان مایع باید با
خروجی ادرار و نیاز بیمار هماهنگ شود. اگر حیوان ادرار بسیار کمی دارد،
تجویز بیحساب مایع میتواند باعث ورم و درگیری ریه شود. این یکی از دلایلی
است که درمان AKI در بیمارستان دامپزشکی کرج باید با پایش
بالینی و آزمایشگاهی انجام شود.
در موارد شدید، روشهای جایگزینی عملکرد کلیه مانند دیالیز میتوانند مطرح
شوند، ولی دسترسی و اندیکاسیون آن محدود و تخصصی است. حتی بدون دیالیز نیز
مراقبت دقیق، درمان علت و زمان میتوانند نتیجه را تغییر دهند. پیشآگهی بر
اساس علت، شدت، میزان ادرار، عوارض و پاسخ چند روز اول تعیین میشود.
تغذیه و مراقبت پس از ترخیص
بیمار کلیوی برای ترمیم به انرژی و پروتئین متناسب نیاز دارد، اما رژیم
باید بر اساس مرحله حاد، آزمایشها و بیماری زمینهای انتخاب شود. غذای
«کلیوی» تجاری برای همه مراحل و همه حیوانات نسخه یکسان نیست. اگر تهوع
کنترل نشده باشد، اجبار به غذا ممکن است بیزاری غذایی ایجاد کند.
پس از ترخیص، مقدار آب خوردن، اشتها، استفراغ، وزن، تعداد ادرار و سطح
فعالیت را ثبت کنید. آزمایش مجدد در زمان تعیینشده ضروری است؛ طبیعیشدن
ظاهری حیوان به معنی برگشت کامل عملکرد کلیه نیست. داروها را خودسرانه قطع
یا جایگزین نکنید و پیش از هر داروی جدید، سابقه AKI را به دامپزشک
بگویید.
چگونه از آسیب کلیوی پیشگیری
کنیم؟
داروهای انسانی، ضدیخ، سموم، کشمش و انگور را دور از دسترس نگه دارید.
خانوادههایی که گربه دارند بهتر است گیاه سوسن را اصلاً وارد خانه نکنند؛
گرده، برگ و حتی آب گلدان آن میتواند خطرناک باشد. آب تازه همیشه در دسترس
باشد و استفراغ یا اسهال شدید زود پیگیری شود.
در روزهای گرم، پیشگیری از گرمازدگی اهمیت دارد. مقاله گرمازدگی
سگ و گربه در کرج اقدامات درست را توضیح میدهد. حیوانات سالمند، مبتلا
به بیماری قلبی یا کلیوی و مصرفکنندگان داروهای خاص باید طبق برنامه آزمایش
شوند.
پرسشهای رایج
آیا افزایش
کراتینین همیشه یعنی آسیب دائمی است؟
خیر. کراتینین تحت تأثیر وضعیت آب بدن و عوامل دیگر است. روند تغییر،
خروجی ادرار و پاسخ به درمان برای پیشآگهی مهمتر از یک عدد منفردند.
اگر حیوان هنوز ادرار
دارد، میتوان صبر کرد؟
خیر. بعضی بیماران AKI ادرار طبیعی یا زیاد دارند. وجود علائم عمومی یا
تماس با سم نیازمند ارزیابی است.
آیا سرم خانگی کافی است؟
نه لزوماً. نوع، مقدار و سرعت مایع باید بر اساس قلب، کلیه، الکترولیت و
میزان ادرار تعیین شود و مایع نامتناسب میتواند مضر باشد.
منابع علمی
- IRIS Best
Practice Consensus Guidelines for Acute Kidney Injury - IRIS:
تمایز آسیب حاد و بیماری مزمن کلیه - MSD
Veterinary Manual: Initial Triage and Resuscitation
جمعبندی
آسیب حاد کلیه همیشه با قطع ادرار شروع نمیشود و تأخیر تا بروز علائم
شدید میتواند فرصت درمان را کم کند. تماس با سم، استفراغ مکرر، ضعف یا
تغییر ادرار را جدی بگیرید. مرکز مناسب باید بتواند آزمایش، تصویربرداری،
مایعدرمانی دقیق و پایش ادرار و الکترولیت را فراهم کند. این امکانات، نه
ادعای تبلیغاتی، معیار انتخاب بهترین بیمارستان دامپزشکی
کرج و یک بیمارستان دامپزشکی شبانهروزی کرج
قابلاعتماد برای بیمار کلیوی است.